Jakub Chojnicki
Grażyna Jarosiewicz
ABC BHP
Informator
dla pracodawców
Warszawa 2019
Projekt graficzny okładki
Dorota Zając
Opracowanie redakcyjne
Monika Kolitowska-Sokół
Izabella Dobrzańska
Opracowanie typograficzne i łamanie
Paula Buler
Aktualizacja
Grażyna Ślawska
Copyright © Państwowa Inspekcja Pracy 2019
Wydanie 13/2019 r.
Stan prawny czerwiec 2019 r.
PAŃSTWOWA INSPEKCJA PRACY
GŁÓWNY INSPEKTORAT PRACY
www.pip.gov.pl

SPIS TREŚCI
Rozdział I. Organy nadzoru nad warunkami pracy. Kontrola PIP 7
Rozdział II. Odpowiedzialność i podstawowe obowiązki
pracodawcy w zakresie bhp 13
Rozdział III. Obowiązki i prawa pracownika w zakresie bhp 17
Rozdział IV. Obiekty budowlane i pomieszczenia pracy 20
Rozdział V. Pomieszczenia higieniczno-sanitarne 28
Rozdział VI. Profilaktyczna ochrona zdrowia pracowników.
Badania lekarskie 34
Rozdział VII. Odzież i obuwie robocze. Środki higieny osobistej 39
Rozdział VIII. Środki ochrony indywidualnej 43
Rozdział IX. Napoje i posiłki profilaktyczne 47
Rozdział X. Szkolenia w dziedzinie bhp 51
Rozdział XI. Czynniki szkodliwe i uciążliwe w środowisku pracy.
Badania i pomiary czynników szkodliwych 58
Rozdział XII. Czynniki stwarzające szczególne zagrożenie
dla zdrowia i życia 69
Rozdział XIII. Prace szczególnie niebezpieczne 74
Rozdział XIV. Maszyny i inne urządzenia techniczne 78
Rozdział XV. Wypadki przy pracy 85
Rozdział XVI. Choroby zawodowe 92
Rozdział XVII. Ochrona pracy kobiet 94
Rozdział XVIII. Ochrona pracy młodocianych 96
Rozdział XIX. Ocena ryzyka zawodowego 98
Rozdział XX. Służba bezpieczeństwa i higieny pracy 107
Rozdział XXI. Wykroczenia przeciwko prawom pracownika
dotyczące bhp 112
Rozdział XXII. Odpowiedzialność karna za naruszenie przepisów bhp 114
Rozdział XXIII. Podstawy prawne 115
Zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest
obowiązkiem prawnym i społecznym każdego pracodawcy, a także
przedsiębiorcy, na rzecz którego świadczą pracę osoby fizyczne,
w tym pracujące na podstawie umów zlecenie i o dzieło, a także
wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą bez względu
na podstawę świadczenia tej pracy. Świadome zarządzanie obszarem
bhp w firmie to nie tylko sposób na zapobieganie wypadkom przy
pracy i chorobom zawodowym, ale również nieodłączny element
rozwoju firmy i odpowiedzialnego biznesu. Wysoka kultura pracy, etyka
w postępowaniu i budowanie pozytywnego wizerunku firmy dbającej
o pracowników i osoby współpracujące to kluczowy element sukcesu.
Pracodawco, przedsiębiorco pamiętaj!
Tworzenie bezpiecznych warunków pracy oraz motywowanie ludzi
do bezpiecznego postępowania to nie tylko wywiązywanie się z obowiązku
nałożonego przez prawo, ale także inwestycja, która się opłaca.
7
ROZDZIAŁ I.
ORGANY NADZORU NAD WARUNKAMI PRACY.
KONTROLA PIP
Organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy,
w szczególności przepisów bhp, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia
i innej pracy zarobkowej jest Państwowa Inspekcja Pracy. Działa ona na podstawie ustawy
o PIP z 13 kwietnia 2007 r. [1]. Państwowa Inspekcja Pracy podlega Sejmowi.
Pozostałe organy nadzoru podlegają poszczególnym ministrom. Są to: Wyższy Urząd
Górniczy, Urząd Dozoru Technicznego, Urząd Nadzoru Budowlanego, Państwowa Inspekcja
Sanitarna i inne, ukierunkowane na szczególne rodzaje działalności (np. Inspekcja Transportu
Drogowego).
Jakie podmioty podlegają kontroli PIP?
Kontroli Państwowej Inspekcji Pracy podlegają:
1. pracodawcy – a w zakresie bhp oraz kontroli legalności zatrudnienia także niebędący
pracodawcami przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne – na rzecz których
jest świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące
na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia
tej pracy;
2. podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa
zawodowego oraz pracy tymczasowej w rozumieniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia
20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – w zakresie
przestrzegania obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 lit. d, e ustawy o PIP,
3. podmioty kierujące osoby w celu nabywania umiejętności praktycznych, w szczególności
odbycia praktyki absolwenckiej, praktyki lub stażu zawodowego, niebędących
zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową – w zakresie przestrzegania warunków
określonych w art. 19c, 19d, 19ga i art. 85 ust. 2 ustawy z 20 kwietnia 2004 r.
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
4. przedsiębiorcy, do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r.
o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni,
5. pracodawcy delegujący pracowników na terytorium RP w zakresie określonym
w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia
usług,
6. przedsiębiorcy albo inne jednostki organizacyjne, na rzecz których w ramach prowadzonej
przez te podmioty działalności jest wykonywane zlecenie lub są świadczone
usługi przez przyjmującego zlecenie lub świadczącego usługi – w zakresie 
8
wypłacania takim osobom wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości
minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października
2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.
Od czego inspektor pracy rozpoczyna kontrolę u pracodawcy/przedsiębiorcy?
Zgodnie z ustawą o PIP inspektor pracy ma prawo przeprowadzenia kontroli o każdej
porze dnia i nocy, bez uprzedzenia. Inspektor pracy rozpoczyna czynności kontrolne od
okazania pracodawcy/przedsiębiorcy lub osobie upoważnionej do jego reprezentowania
legitymacji służbowej oraz imiennego upoważnienia do przeprowadzenia kontroli.
Kontrolę prowadzi inspektor wskazany w upoważnieniu. Jeśli będzie ją kontynuował
inny inspektor, on także musi pokazać odrębne upoważnienie.
Możliwe jest też przeprowadzenie kontroli tylko na podstawie legitymacji służbowej.
Dzieje się to w sytuacji, gdy trzeba ją przeprowadzić niezwłocznie (np. istnieje zagrożenie
życia lub zdrowia pracowników, którzy pracują na wysokości bez zabezpieczeń przed
upadkiem, w niezabezpieczonych wykopach itp.). W takich przypadkach inspektor pracy
także musi przedstawić upoważnienie, ale już po rozpoczęciu kontroli, nie później jednak,
niż w terminie 7 dni od dnia podjęcia czynności kontrolnych.
Co dla pracodawcy/przedsiębiorcy oznacza w praktyce ustawowy obowiązek współdziałania
z inspekcją pracy w trakcie prowadzonej przez nią kontroli?
Obowiązki pracodawcy/przedsiębiorcy w trakcie kontroli polegają przede wszystkim
na umożliwieniu inspektorowi dostępu do wszystkich pomieszczeń pracy, wglądu w dokumenty,
zapewnieniu terminowego udzielania niezbędnych informacji przez pracowników
i inne pracujące na terenie zakładu osoby.
Inspektorowi należy także, w miarę możliwości, zapewnić oddzielne pomieszczenie,
w którym będzie mógł zapoznawać się z dokumentami i informacjami, jakich zażąda od
pracowników i innych osób. Jeśli odzież własna kontrolującego mogłaby ulec zniszczeniu
lub zabrudzeniu oraz ze względów bezpieczeństwa na czas oględzin pomieszczeń pracy
i zapoznawania się z procesami technologicznymi należy mu przydzielić odzież roboczą
lub środki ochrony indywidualnej.
Inspektor pracy ma prawo przesłuchiwać pracowników, byłych pracowników, osoby
zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy, a także byłych współpracowników.
Może od nich żądać wyjaśnień ustnych i pisemnych. Pracodawca/przedsiębiorca musi zapewnić
możliwość przesłuchania tych osób.
Kontrolę przeprowadza się w siedzibie podmiotu kontrolowanego oraz w innych miejscach
wykonywania jego zadań lub przechowywania dokumentów finansowych i kadrowych.
Poszczególne czynności kontrolne mogą też być wykonywane w siedzibie jednostki
organizacyjnej Państwowej Inspekcji Pracy.
9
Po zakończeniu kontroli inspektor pracy sporządza protokół. Osoba lub organ reprezentujący
podmiot kontrolowany nie musi go od razu podpisywać. Może jedynie zrobić adnotację,
że go otrzymał i że skorzysta z prawa zgłoszenia zastrzeżeń. Ustawa o PIP daje podmiotowi
kontrolowanemu prawo zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu w terminie 7 dni. Zastrzeżenia
mogą dotyczyć ustaleń faktycznych dokonanych przez inspektora w czasie kontroli. W przypadku
stwierdzenia zasadności zastrzeżeń, inspektor pracy obowiązany jest zmienić lub
uzupełnić odpowiednią część protokołu. Odmowa podpisania protokołu przez podmiot
kontrolowany lub reprezentujący go organ nie stanowi przeszkody do zastosowania przez
inspektora pracy środków prawnych, zgodnie z ustawą [1]. Inspektor pracy może również zakończyć
kontrolę sporządzeniem notatki urzędowej, ale tylko w przypadku niestwierdzenia
uchybień podczas jej przeprowadzania. Notatkę urzędową podpisuje inspektor pracy. Kopię
kontroli protokołu lub notatki urzędowej pozostawia się podmiotowi kontrolowanemu.
Do jakich działań uprawniony jest inspektor pracy w razie stwierdzenia naruszenia
przepisów prawa pracy lub dotyczących legalności zatrudnienia?
W przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących
legalności zatrudnienia właściwe organy PIP są uprawnione do (art. 11 [1]):
1. nakazania usunięcia w ustalonym terminie stwierdzonych uchybień w przypadku,
gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad bhp;
2. nakazania:
a) wstrzymania prac lub działalności, gdy naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie
życia lub zdrowia pracowników lub innych osób, wykonujących te prace lub prowadzących
działalność;
b) skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy
wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych
albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych,
jeżeli pracownicy ci lub osoby nie posiadają odpowiednich kwalifikacji;
c) wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje
bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi;
d) wypłacenia przez pracodawcę należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego
świadczenia przysługującego pracownikowi;
Nakazowi wymienionemu w pkt. 1, jeżeli jest to niezbędne ze względu na ochronę
zdrowia lub życia ludzkiego, inspektor pracy może nadać rygor natychmiastowej
wykonalności na podstawie art. 108 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego.
Nakazy wymienione w pkt. 2 i zakaz wymieniony w pkt. 3 podlegają
natychmiastowemu wykonaniu.
10
3. zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia działalności w miejscach, w których
stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi;
4. nakazania w przypadku stwierdzenia, że stan bezpieczeństwa i higieny pracy zagraża życiu
lub zdrowiu pracowników lub osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie
niż stosunek pracy, w tym osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą,
zaprzestania prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju;
5. nakazania ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku;
6. nakazania wykonania badań i pomiarów czynników szkodliwych i uciążliwych w środowisku
pracy w przypadku naruszenia trybu, metod, rodzaju lub częstotliwości wykonania
tych badań i pomiarów lub konieczności stwierdzenia wykonywania pracy
w szczególnych warunkach;
7. skierowania wystąpienia lub wydania polecenia, w razie stwierdzenia innych naruszeń
niż wymienione w pkt. 1–6, w sprawie ich usunięcia, a także wyciągnięcia konsekwencji
w stosunku do osób winnych.
Właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione do skierowania wystąpienia
lub wydania polecenia w sprawie wypłacenia wynagrodzenia w wysokości wynikającej
z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października
2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.
Właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione do nakazania pracodawcy
umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych
warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy
z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, wykreślenia go z ewidencji oraz
do sporządzenia korekty dokonanego wpisu w tej ewidencji.
Uwaga: Nakaz ten wydawany jest w przypadku, gdy dane stanowisko pracy zostało przez
samego pracodawcę zaliczone do wykazu stanowisk pracy, na których wykonywane są prace
w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a pomimo to pracownik wykonujący
prace na takim stanowisku nie został umieszczony w ewidencji.
W uzasadnionych przypadkach, wobec pracodawcy rozpoczynającego działalność,
a także jeżeli nie stwierdzono:
1) bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących
pracę,
2) popełnienia wykroczenia z winy umyślnej
– inspektor pracy może odstąpić od stosowania środków prawnych, poprzestając
na ustnym pouczeniu o sposobach zgodnego z wymogami prawa zorganizowania
pracy i odebraniu od podmiotu kontrolowanego oświadczenia o terminie usunięcia
ujawnionych w toku kontroli uchybień.
11
Główny Inspektor Pracy zaproponował od marca 2016 r. nową formułę postępowania
kontrolnego pod nazwą „Pierwsza kontrola”. Propozycja dotyczy małych i średnich pracodawców
(zatrudniających do 49 pracowników), jak również podmiotów zatrudniających wyłącznie
osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, prowadzących działalność
nie dłużej niż 5 lat, którzy nie byli dotychczas kontrolowani przez Państwową Inspekcję
Pracy. Kontrola taka będzie miała charakter instruktażowo-doradczy, kompleksowy, oceniający
stopień przestrzegania przepisów prawa pracy i legalności zatrudnienia oraz bezpieczeństwo
pracowników i innych osób pracujących. Inspektor pracy w przypadku wystąpienia
nieprawidłowości wyda środki prawne, które wymieniono na początku odpowiedzi na
to pytanie. Uzgodni z pracodawcą termin usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. Najważniejsze
jest to, że inspektor pracy w takim przypadku nie rozpocznie postępowania wykroczeniowego
(odstąpi do nałożenia mandatu), jeśli tylko okoliczności stwierdzonych naruszeń
prawa nie będą dotyczyły: wypadku przy pracy, rażących przypadków naruszenia prawa,
bezpośrednich zagrożeń dla zdrowia i życia osób pracujących czy nielegalnego zatrudniania.
Inspektorzy pracy mogą kontrolować spełnianie wymagań przez wyroby przeznaczone
do stosowania u pracodawców lub przeprowadzić kontrolę w zakresie stwarzania przez
wyroby zagrożenia, w rozumieniu ustawy z 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności
i nadzoru rynku (tekst. jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 544) z wyłączeniem wyrobów podlegających
kontroli innych właściwych organów nadzoru rynku (UOKiK, Inspekcja Handlowa),
w rozumieniu ww. ustawy.
Wiąże się z tym również prowadzenie postępowań w sprawie takich wyrobów, jeśli są
niezgodne z dyrektywami nowego podejścia UE, także na wniosek służb celnych.
Państwowa Inspekcja Pracy prowadzi ponadto kontrole wyrobów wprowadzonych do
obrotu lub oddanych do użytku pod względem spełniania przez nie zasadniczych lub
innych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, określonych w odrębnych
przepisach.
Zadaniem nałożonym na inspektorów pracy jest ponadto prowadzenie kontroli dotyczących
spełniania przez pracodawców obowiązków określonych w art. 35 oraz art. 37 ust.
5 i 6 rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia
2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie
chemikaliów (REACH)…, zgodnie z odrębnymi przepisami dotyczącymi ochrony
pracy, w zakresie swoich kompetencji (w uproszczeniu dotyczy to obowiązków związanych
z prawidłowym oznakowaniem substancji i mieszanin chemicznych oraz obowiązków
związanych z informowaniem pracowników o zagrożeniach i sposobach ochrony
przed zatruciem chemikaliami). Z tym zakresem nadzoru wiąże się również nadzór nad
przestrzeganiem warunków stosowania substancji określonych przez Europejską Agencję
Chemikaliów na podstawie art. 9 ust. 4 ww. rozporządzenia nr 1907/2006, w zakresie
swoich kompetencji.
12
Pracodawca obowiązany jest powiadomić inspektora pracy na piśmie o wykonaniu poszczególnych
decyzji zawartych w nakazie pisemnym wraz z upływem terminów ich wykonania,
ustalonych w nakazie oraz o sposobie realizacji wniosków zawartych w wystąpieniu,
w terminie 30 dni od otrzymania wystąpienia.
Za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bhp osoba odpowiedzialna za stan bhp w zakładzie
pracy lub osoba kierująca pracownikami oraz innymi osobami fizycznymi, może zostać
ukarana karą grzywny w wys. od 1 000 zł do 30 000 zł. Karę grzywny nakłada inspektor
pracy lub wydział karny sądu rejonowego na podstawie wniosku o ukaranie.
W przypadku, gdy naruszenie przepisów bhp przez osobę odpowiedzialną za stan bhp
nosi znamiona przestępstwa, inspektor pracy zawiadamia prokuratora o podejrzeniu popełnienia
przestępstwa (patrz rozdziały XXI i XXII). Może także poinformować inne organy
nadzoru i kontroli o stwierdzonych podczas kontroli nieprawidłowościach objętych
ich kompetencjami.
13
ROZDZIAŁ II.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ I PODSTAWOWE OBOWIĄZKI
PRACODAWCY W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA
I HIGIENY PRACY
Podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie bhp zawarto w ustawie Kodeks pracy
[2] oraz w przepisach wykonawczych (rozporządzeniach), wydanych na jej podstawie. Są to
m.in. rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy [3]
oraz przepisy bhp, dotyczące wykonywania prac w różnych branżach.
W myśl przepisów (art. 207 kp § 1 [2]) odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny
pracy w zakładzie pracy ponosi pracodawca. Na zakres odpowiedzialności pracodawcy
nie wpływają:
l obowiązki pracowników w dziedzinie bhp,
l powierzenie wykonywania zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy specjalistom
spoza zakładu pracy.
Pracodawca, zgodnie z art. 207 § 2 kp [2] jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników,
poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, przy odpowiednim
wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.
W szczególności pracodawca jest obowiązany:
1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny
pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie
tych poleceń,
3) reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony
zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania
pracy,
4) zapewnić rozwój spójnej polityki, zapobiegającej wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym,
uwzględniającej zagadnienia techniczne, organizację pracy, warunki pracy, stosunki
społeczne oraz wpływ czynników środowiska pracy,
5) uwzględniać ochronę zdrowia młodocianych, pracownic w ciąży lub karmiących
dziecko piersią oraz pracowników niepełnosprawnych w zakresie podejmowanych działań
profilaktycznych,
6) zapewniać wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy
nadzoru nad warunkami pracy,
7) zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
14
Koszty działań podejmowanych przez pracodawcę w zakresie bezpieczeństwa i higieny
pracy w żaden sposób nie mogą obciążać pracowników.
Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami są obowiązani znać, w zakresie niezbędnym
do wykonywania ciążących na nich obowiązków, przepisy o ochronie pracy, w tym przepisy
oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 207 § 3 kp [2]).
Jakie informacje pracodawca jest obowiązany przekazać pracownikom w zakresie
bezpieczeństwa i higieny pracy?
Pracodawca zgodnie z art. 2071 kp [2] jest obowiązany przekazywać pracownikom informacje
o:
1. zagrożeniach dla zdrowia i życia, występujących w zakładzie pracy, na poszczególnych
stanowiskach pracy i przy wykonywanych pracach, w tym o zasadach postępowania
w przypadku awarii,
2. działaniach ochronnych i zapobiegawczych podjętych w celu wyeliminowania lub ograniczenia
zagrożeń, o których mowa w pkt. 1,
3. pracownikach wyznaczonych do:
l udzielania pierwszej pomocy,
l wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.
Jakie obowiązki w dziedzinie bhp nakłada Kodeks pracy na pracodawców, których
pracownicy wykonują pracę jednocześnie w tym samym miejscu?
Jeżeli w tym samym miejscu (np. na placu budowy) wykonują pracę pracownicy zatrudnieni
przez różnych pracodawców, pracodawcy ci mają obowiązek (art. 208 kp [2]):
l współpracować ze sobą,
l wyznaczyć koordynatora, sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy
wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu,
l ustalić zasady współdziałania, uwzględniające sposoby postępowania w przypadku
wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników,
l informować siebie nawzajem oraz pracowników lub ich przedstawicieli o działaniach
w zakresie zapobiegania zagrożeniom zawodowym, występującym podczas wykonywanych
przez nich prac.
Wyznaczenie ww. koordynatora ma na celu zapewnienie jednolitego nadzoru i powinno
dawać gwarancję pełnego respektowania przepisów bhp w miejscu wykonywania prac.
Pracodawco!
Masz obowiązek chronić życie i zdrowie pracowników, wykorzystując najnowsze
osiągnięcia nauki i techniki, w tym dorobek ergonomii, socjologii, psychologii
i medycyny pracy.
15
Ustalenia, dotyczące wyznaczenia koordynatora i zasad współdziałania powinny być dokonane
przed przystąpieniem pracodawców do wykonywania prac w tym samym miejscu.
Pracodawca, na którego terenie wykonują prace pracownicy zatrudnieni przez różnych
pracodawców, jest obowiązany dostarczać tym pracodawcom, w celu przekazania pracownikom
informacji w zakresie bhp, o jakich mowa w art. 2071 kp [2].
Jakie są obowiązki pracodawcy w zakresie zapewnienia pierwszej pomocy w nagłych
wypadkach?
Obowiązkiem pracodawcy jest [2]:
1. zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach,
zwalczania pożaru i ewakuacji pracowników,
2. wyznaczyć pracowników do: udzielania pierwszej pomocy, wykonywania działań w zakresie
zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników,
3. zapewnić łączność ze służbami zewnętrznymi, wyspecjalizowanymi w zakresie udzielania
pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, ratownictwa medycznego oraz ochrony
przeciwpożarowej.
Działania te powinny być dostosowane do rodzaju i zakresu prowadzonej działalności,
liczby zatrudnionych pracowników i innych osób przebywających na terenie zakładu pracy
oraz rodzaju i poziomu występujących zagrożeń.
Do czego zobowiązują pracodawcę przepisy bhp, w przypadku możliwości wystąpienia
zagrożenia dla zdrowia lub życia pracowników?
W takim przypadku pracodawca jest obowiązany [2]:
1) niezwłocznie poinformować pracowników o tych zagrożeniach oraz podjąć działania
w celu zapewnienia im odpowiedniej ochrony,
2) niezwłocznie dostarczyć pracownikom instrukcje umożliwiające, w przypadku wystąpienia
bezpośredniego zagrożenia, przerwanie pracy i oddalenie się z miejsca zagrożenia
w miejsce bezpieczne.
W razie wystąpienia bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia pracodawca
jest obowiązany wstrzymać pracę i wydać pracownikom polecenie oddalenia się w miejsce
bezpieczne.
Należy pamiętać, że wyznaczenie koordynatora nie zwalnia poszczególnych
pracodawców z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny
pracy zatrudnionym przez nich pracownikom.
16
Jak powinni zachować się pracownicy w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia
dla ich zdrowia lub życia albo dla zdrowia lub życia innych osób, w celu uniknięcia
niebezpieczeństwa?
Pracownicy w takim przypadku powinni mieć możliwość podjęcia działań w celu uniknięcia
niebezpieczeństwa, nawet bez porozumienia z pracodawcą, na miarę ich wiedzy i dostępnych
środków technicznych.
Pracownicy nie mogą ponosić jakichkolwiek niekorzystnych konsekwencji podjętych działań,
pod warunkiem, że nie zaniedbali swoich obowiązków [2].
Jakie obowiązki, dotyczące bhp ma pracodawca w stosunku do osób niebędących pracownikami,
ale wykonujących pracę w zakładzie lub miejscu wskazanym przez pracodawcę?
Obowiązki pracodawcy w stosunku do tych osób, to: [2]
l zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom fizycznym, wykonującym
pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu
wyznaczonym przez pracodawcę,
l zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków zajęć odbywanych na terenie zakładu
pracy przez studentów i uczniów,
l zastosowanie środków niezbędnych do zapewnienia ochrony życia lub zdrowia osobom
niebiorącym udziału w procesie pracy, a mającym dostęp do miejsca, w którym
wykonywane są prace,
l przydzielanie niezbędnej odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej osobom
wykonującym krótkotrwałe prace albo czynności inspekcyjne, podczas których ich własna
odzież może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu, a także ze względu na
bezpieczeństwo wykonywania tych prac lub czynności.
Jakie obowiązki w zakresie bhp dotyczą przedsiębiorców, niebędących pracodawcami,
jeśli organizują pracę innym osobom?
Przepisy zobowiązujące do ochrony zdrowia i życia pracowników określone w art. 207
§ 2 kp [2] stosuje się odpowiednio do przedsiębiorcy niebędącego pracodawcą, organizującego
pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy,
a także przez osoby prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą (art.
304 kp [2]).
Oznacza to, że praca świadczona na innej podstawie niż stosunek pracy na rzecz przedsiębiorcy
niebędącego pracodawcą, daje prawo temu przedsiębiorcy do wymagania od
świadczącego pracę podporządkowania się jego poleceniom w zakresie bezpieczeństwa
i higieny pracy. Najlepiej, aby wszelkie kwestie bhp dotyczące np. badań lekarskich, wyposażenia
w środki ochrony indywidualnej, zostały określone przez strony w umowie cywilnoprawnej,
potwierdzonej na piśmie.
17
ROZDZIAŁ III.
OBOWIĄZKI I PRAWA PRACOWNIKA
W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY
Jakie obowiązki w zakresie bhp dotyczą pracownika?
Podstawowym obowiązkiem pracownika określonym w art. 211 kp [2] jest przestrzeganie
przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności pracownik
jest obowiązany:
1. znać przepisy i zasady bhp, brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu, a także
poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym,
2. wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bhp, a także stosować się
do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych,
3. dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład w miejscu
pracy,
4. stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony
indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem,
5. poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym, a także innym zaleconym badaniom
lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,
6. niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku
albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego, a także ostrzec współpracowników i inne
osoby, znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,
7. współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących bhp.
Obowiązki wyszczególnione w art. 211 kp [2] w zakresie określonym przez pracodawcę
lub inny podmiot organizujący pracę ciążą również na osobach fizycznych wykonujących
pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym
przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę, a także na osobach prowadzących
na własny rachunek działalność gospodarczą w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym
przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę tym osobom (art. 3041 kp [2]).
Jakie sankcje grożą pracownikowi za nieprzestrzeganie przepisów bhp?
Pracownik podlega tzw. odpowiedzialności porządkowej. Za nieprzestrzeganie przepisów
bhp i ppoż. pracodawca może zastosować w stosunku do niego karę porządkową, np.
upomnienie lub naganę, albo karę pieniężną. Kara pieniężna może być też nałożona w przypadku
opuszczenia przez pracownika pracy bez usprawiedliwienia, stawienia się do pracy
w stanie nietrzeźwym lub spożywania alkoholu w czasie pracy. Tryb nakładania kar, tryb odwoławczy,
zatarcie kary określają art. 108-113 kp [2].
18
Jakie obowiązki w zakresie bhp mają osoby kierujące pracownikami?
Osoby kierujące pracownikami oprócz tego, że ciążą na nich obowiązki pracownika ustalone
w art. 211 kp, zobowiązane są także (art. 212 kp [2]):
l organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bhp,
l dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem,
l organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie pracowników
przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami
związanymi z warunkami środowiska pracy,
l dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego,
a także o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem,
l egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bhp,
l zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.
Jakie sankcje grożą osobom kierującym pracownikami lub innymi osobami fizycznymi,
niewywiązującym się z nałożonych na nie obowiązków w dziedzinie bhp?
Osoba kierująca pracownikami w przypadku niewypełniania obowiązków, określonych
w art. 211 kp, podlega odpowiedzialności porządkowej i pracodawca może wobec
niej zastosować jedną z kar przewidzianych w art. 108 kp. Osoba kierująca pracownikami
lub innymi osobami fizycznymi, w przypadku nieprzestrzegania przepisów bhp określonych
w art. 212 kp, podlega także odpowiedzialności wykroczeniowej z art. 283 kp
[2]. W szczególnych przypadkach (jeśli naruszenie przepisów bhp nosi znamię przestępstwa)
osoba kierująca pracownikami może podlegać odpowiedzialności karnej, zgodnie
z art. 220 [56].
Jakie prawa w zakresie ochrony życia i zdrowia daje pracownikowi Kodeks pracy?
Zgodnie z art. 210 kp [2] pracownik ma prawo:
l powstrzymać się od wykonywania pracy w sytuacji, gdy warunki pracy nie odpowiadają
przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika
albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym
osobom. O fakcie powstrzymania się od pracy pracownik obowiązany jest niezwłocznie
powiadomić przełożonego,
l oddalić się z miejsca zagrożenia w sytuacji, kiedy pomimo że powstrzymał się od
pracy, zagrożenie nadal istnieje, również powiadamiając o tym fakcie przełożonego.
Zgodnie z Kodeksem pracy pracownik nie może ponosić jakichkolwiek niekorzystnych dla
niego konsekwencji z powodu powstrzymania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia
w ww. przypadkach. Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia
się z miejsca zagrożenia w ww. przypadkach pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
19
Pracownik powinien wiedzieć, że nie każde naruszenie przepisów bhp stanowi uzasadnienie
powstrzymania się od pracy. Jest to możliwe wyłącznie w okolicznościach wskazanych
wyżej.
Pracownik ma także prawo po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać
się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku,
gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy
i stwarza zagrożenie dla innych osób.
Przepisy Kodeksu pracy nie wymagają, aby stan niedyspozycji psychofizycznej był potwierdzony
(poświadczony) badaniami lekarskimi. W przypadku niedyspozycji psychofizycznej
pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia.
Pracodawca może odmówić pracownikowi zgody na powstrzymanie się od wykonywania
pracy ze względu na złą sprawność psychofizyczną. Ponosi jednak wtedy wszelkie
konsekwencje takiej decyzji.
Jakie prace zalicza się do prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej?
Rodzaje tych prac wskazane są w rozporządzeniu [29]. Są to prace przy: obsłudze suwnic
sterowanych z kabiny i zdalnie sterowanych, przy obsłudze podnośników i platform hydraulicznych,
obsłudze układnic magazynowych i przy obsłudze żurawi wieżowych i samojezdnych.
Należą do nich również m.in.: prace operatorów samojezdnych ciężkich maszyn
budowlanych i maszyn drogowych; prace przy obsłudze urządzeń mechanicznych, związanych
z czynnościami wyburzeniowymi; prace operatorów pulpitów sterowniczych urządzeń
technologicznych wielofunkcyjnych i wielozadaniowych; prace drużyn trakcyjnych
oraz maszynistów – operatorów samojezdnych ciężkich maszyn torowych i kierowców drezyn
motorowych; prace nastawniczego, ustawiacza i manewrowego na kolei i na zakładowych
bocznicach kolejowych oraz prace dyżurnego ruchu na kolei; prace kierowców: autobusów,
pojazdów przewożących materiały niebezpieczne oraz pojazdów o dopuszczalnej
masie całkowitej powyżej 16 ton i długości powyżej 12 m, trolejbusów i motorniczych tramwajów;
prace przy montażu i remoncie sieci trakcyjnych; prace przy liniach napowietrznych
niskich, średnich i wysokich napięć; prace przy obsłudze urządzeń ciśnieniowych podlegających
pełnemu dozorowi technicznemu; prace przy obsłudze instalacji chemicznych do
produkcji gazów toksycznych lub tworzących mieszaniny wybuchowe z powietrzem; prace
przy materiałach łatwopalnych, środkach toksycznych i materiałach biologicznie zakaźnych;
prace maszynisty maszyn wyciągowych, sygnalisty szybowego, operatora samojezdnych
maszyn przodkowych, operatora pojazdów pozaprzodkowych i samojezdnych maszyn
pomocniczych, maszynisty lokomotyw pod ziemią, prace mechanika i maszynisty wiertni,
operatora i kierowcy agregatów cementacyjnych zasobników oraz urządzeń do intensyfikacji
wydobycia ropy i gazu – w zakładach górniczych wydobywających kopaliny metodą
otworów wiertniczych i w zakładach wykonujących prace geologiczne; prace na wysokości
na masztach i wieżach antenowych; prace na wiaduktach i mostach.
20
ROZDZIAŁ IV.
OBIEKTY BUDOWLANE I POMIESZCZENIA PRACY
Zgodnie z art. 213-214 kp [2] obiekt budowlany, w którym znajdują się pomieszczenia pracy,
powinien spełniać wymagania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Pracodawca jest obowiązany zapewnić, aby budowa lub przebudowa obiektu budowlanego,
w którym przewiduje się pomieszczenia pracy, była wykonywana na podstawie
projektów uwzględniających wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy. Określają to
przepisy [4], [5], [6]. Przebudowa obiektu budowlanego lub jego części, w którym znajdują
się pomieszczenia pracy, powinna uwzględniać poprawę warunków bezpieczeństwa i higieny
pracy. Od dnia 1 stycznia 2012 r. nie jest wymagane uzyskanie dla projektów budowy
lub przebudowy obiektu budowlanego, w którym przewiduje się pomieszczenia pracy,
pozytywnej opinii uprawnionych rzeczoznawców do spraw bhp. Za wybór projektu
odpowiedzialny jest pracodawca. Sankcją za niewłaściwie dokonany wybór projektu (nieuwzględniający
wymagań bhp) będzie w szczególności odpowiedzialność wykroczeniowa
pracodawcy na podstawie art. 283 § 2 kp.
W jaki sposób następuje przekazanie obiektu budowlanego, w którym znajdują się
pomieszczenia pracy do użytkowania po zakończeniu budowy?
Zgodnie z ustawą Prawo budowlane [7] budowę można uznać za zakończoną, jeżeli wykonane
są wszystkie roboty budowlane w budynku, a także uporządkowany jest teren wokół
budynku. Stan ten poświadcza kierownik budowy w oświadczeniu. Następnie wymagane
jest uzyskanie pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego. Przed złożeniem
wniosku w tej sprawie do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego (PINB), inwestor-
-pracodawca jest zobowiązany, co najmniej 14 dni przed zamierzonym terminem przystąpienia
do użytkowania, zawiadomić o tym, zgodnie z właściwością wynikającą z przepisów
szczególnych, organy:
l Państwowej Inspekcji Sanitarnej,
l Państwowej Straży Pożarnej.
Organy te mogą w terminie 14 dni od daty otrzymania powiadomienia, dokonać kontroli
obiektu w zakresie jego zgodności z projektem budowlanym (zgodnie z ich kompetencjami).
Brak zajęcia stanowiska przez organ, w terminie 14 dni od daty doręczenia
zawiadomienia, traktuje się jak niezgłoszenie sprzeciwu i uwag. Sprzeciw ww. organów
może skutkować wydaniem negatywnej decyzji przez PINB. Powiatowy Inspektor Nadzoru
Budowlanego wydaje decyzję w sprawie pozwolenia na użytkowanie po przeprowadzeniu
obowiązkowej kontroli, która powinna nastąpić przed upływem 21 dni od
dnia złożenia wniosku.
21
Inwestor, oddając do użytkowania obiekt budowlany, przekazuje właścicielowi lub zarządcy
obiektu dokumentację budowy i dokumentację powykonawczą. Przekazaniu podlegają
również inne dokumenty i decyzje dotyczące obiektu, a także, w razie potrzeby, instrukcje
obsługi i eksploatacji obiektu, instalacji i urządzeń związanych z tym obiektem.
Dokumenty te muszą być przechowywane przez właściciela lub zarządcę obiektu przez
cały czas istnienia obiektu.
Jakie są wymagania przepisów bhp dotyczące utrzymywania obiektów budowlanych?
Przepisy bhp zobowiązują pracodawcę do utrzymywania obiektów budowlanych i znajdujących
się w nich pomieszczeń pracy, a także terenów i urządzeń z nimi związanych w stanie
zapewniającym bezpieczne i higieniczne warunki pracy.
Zgodnie z prawem budowlanym właściciel lub zarządca obiektu budowlanego jest obowiązany
użytkować obiekt zgodnie z jego przeznaczeniem i wymogami ochrony środowiska
oraz utrzymywać go w należytym stanie technicznym i estetycznym.
W związku z tym każdy obiekt powinien być poddawany, zgodnie z art. 62 [7]:
1. okresowej kontroli, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu:
l stanu technicznego elementów budynku, budowli i instalacji narażonych na szkodliwe
wpływy atmosferyczne i niszczące działania innych czynników,
l instalacji i urządzeń służących ochronie środowiska,
l instalacji gazowych oraz przewodów kominowych (spalinowych i wentylacyjnych).
2. okresowej kontroli, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na sprawdzeniu:
l stanu technicznego i przydatności do użytkowania obiektu budowlanego,
l estetyki obiektu budowlanego, a także jego otoczenia,
l instalacji elektrycznej i piorunochronnej w zakresie stanu sprawności połączeń, osprzętu,
zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, oporności izolacji przewodów oraz
uziemień instalacji i aparatów.
Kontrole te powinny być przeprowadzane przez osoby posiadające uprawnienia budowlane
w odpowiedniej specjalności.
Kontrolę stanu technicznego instalacji elektrycznych i piorunochronnych oraz gazowych,
powinny przeprowadzać osoby posiadające kwalifikacje wymagane przy wykonywaniu
dozoru lub usług w zakresie naprawy lub konserwacji odpowiednich urządzeń energetycznych
lub gazowych.
Kontrolę stanu technicznego przewodów kominowych, powinny przeprowadzać osoby
posiadające kwalifikacje zawodowe potwierdzone przez izbę rzemieślniczą.
Właściciel lub zarządca jest obowiązany prowadzić dla każdego budynku, książkę obiektu
budowlanego. Książka ta zawiera zapisy dotyczące przeprowadzonych badań i kontroli
stanu technicznego, a także remontów i przebudowy w okresie użytkowania obiektu budowlanego.
Przechowuje się w niej również przekazaną przez inwestora dokumentację bu-
22
dowy i dokumentację powykonawczą, protokoły z kontroli obiektu budowlanego, oceny
i ekspertyzy dotyczące jego stanu technicznego, świadectwo charakterystyki energetycznej,
a także inne dokumenty i decyzje dotyczące obiektu budowlanego [7].
Nowo budowane/przebudowywane/rozbudowywane obiekty, w których zmieniony jest
sposób użytkowania, powinny spełniać wymogi określone w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury
z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych... [8].
Obiekty starsze powinny spełniać wymagania przepisów techniczno-budowlanych obowiązujących
w momencie ich wybudowania.
Jakie wymagania bhp powinny spełniać pomieszczenia pracy?
Pomieszczenia i ich wyposażenie powinny zapewniać pracownikom bezpieczne i higieniczne
warunki pracy. W szczególności w pomieszczeniach pracy należy zapewnić [3] oświetlenie
naturalne i sztuczne, odpowiednią temperaturę, wymianę powietrza, zabezpieczenie
przed wilgocią i niekorzystnymi warunkami cieplnymi oraz nasłonecznieniem, drganiami,
a także innymi czynnikami szkodliwymi dla zdrowia i uciążliwościami.
W pomieszczeniach, w których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia (wysoka temperatura,
hałas, drgania, promieniowanie, gazy, pyły, pary itp.) powinny być zastosowane rozwiązania
techniczne uniemożliwiające przedostawanie się tych czynników do innych pomieszczeń
pracy oraz do pomieszczeń higieniczno-sanitarnych (§ 15 ust. 1 i 2 [3]).
Co oznaczają określenia: pomieszczenie pracy stałej i pomieszczenie pracy czasowej?
Pomieszczeniami pracy są wydzielone miejsca przeznaczone na pobyt pracowników,
w których wykonywana jest praca.
Pomieszczenia pracy dzielą się na dwa rodzaje [3]:
l pomieszczenia stałej pracy, w którym łączny czas przebywania tego samego pracownika
w ciągu jednej doby trwa dłużej niż 4 godziny,
l pomieszczenia pracy czasowej, w którym łączny czas przebywania tego samego pracownika
w ciągu jednej doby trwa 2-4 godzin.
Pomieszczeniami pracy nie są miejsca, w których [3]:
– łączny czas przebywania tych samych pracowników w ciągu jednej zmiany roboczej jest
krótszy niż 2 godziny, a wykonywane czynności mają charakter dorywczy, bądź gdy praca polega
na krótkotrwałym przebywaniu związanym z dozorem lub konserwacją urządzeń albo
utrzymaniem czystości i porządku,
– mają miejsce procesy technologiczne niepozwalające na zapewnienie odpowiednich warunków
przebywania pracowników w celu ich obsługi – bez zastosowania środków ochrony
indywidualnej i zachowania specjalnego reżimu organizacji pracy,
– jest prowadzona hodowla roślin lub zwierząt, niezależnie od czasu przebywania w nich
pracowników zajmujących się obsługą.
23
Czy pomieszczenia pracy mogą być usytuowane poniżej poziomu terenu?
Zasadą jest, że pomieszczenia stałej pracy nie mogą znajdować się poniżej poziomu terenu,
otaczającego budynek. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy wymaga tego rodzaj produkcji,
np. w rozlewniach win, w chłodniach itp.
Dopuszczalne jest również zlokalizowanie poniżej poziomu otaczającego terenu:
l pomieszczeń pracy w garażu, kotłowni i warsztatach podręcznych,
l pomieszczeń handlowych, usługowych i gastronomicznych w ulicznych przejściach
podziemnych, w podziemnych stacjach komunikacyjnych i tunelach, w domach handlowych
i hotelach oraz w obiektach zabytkowych.
Warunkiem dopuszczalności takiej lokalizacji jest zachowanie wymagań przepisów
techniczno-budowlanych zawartych w rozporządzeniu [8] oraz uzyskanie zgody właściwego
państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, wydanej w porozumieniu
z okręgowym inspektorem pracy. Uzyskanie zgody na lokalizację pomieszczeń pracy
poniżej poziomu terenu (w miejscu pozbawionym dostępu do światła dziennego) nie wymaga
dodatkowo zgody na stosowanie oświetlenia sztucznego w tych pomieszczeniach.
Jakie powinny być minimalne wymiary powierzchni i kubatura pomieszczeń pracy?
Każda z osób zatrudnionych jednocześnie w pomieszczeniu stałej pracy musi mieć zapewnione
co najmniej [3]:
l 13 m3 wolnej objętości pomieszczenia,
l 2 m2 podłogi niezajętej przez firmowy sprzęt, urządzenia techniczne itp.
Jaka powinna być minimalna wysokość pomieszczeń pracy?
Pomieszczenia stałej pracy muszą mieć również odpowiednią wysokość, która powinna
wynosić co najmniej [3]:
l 3 m w świetle – jeżeli w pomieszczeniu nie występują czynniki szkodliwe dla zdrowia,
l 3,3 m w świetle – jeżeli w pomieszczeniu prowadzone są prace powodujące występowanie
czynników szkodliwych dla zdrowia.
Wysokość ww. pomieszczeń może być obniżona w przypadku zastosowania klimatyzacji
– pod warunkiem uzyskania zgody państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego.
Wysokość pomieszczeń stałej pracy, w których nie występują czynniki szkodliwe dla zdrowia
może być zmniejszona do:
l 2,5 m w świetle – jeśli w pomieszczeniu zatrudnionych jest nie więcej niż 4 pracowników,
a na każdego z nich przypada co najmniej 15 m3 wolnej objętości pomieszczenia,
l 2,5 m w świetle w pomieszczeniu usługowym lub produkcyjnym drobnej wytwórczości
mieszczącym się w budynku mieszkalnym – jeżeli przy wykonywanych pracach nie
występują pyły lub substancje szkodliwe dla zdrowia, hałas nie przekracza dopuszczalnych
wartości poziomu dźwięku w budynkach mieszkalnych, określonych w Pol-
24
skich Normach, a na jednego pracownika przypada co najmniej 15 m3 wolnej objętości
pomieszczenia,
l 2,2 m w świetle – w dyżurce, portierni, kantorze, kiosku ulicznym, dworcowym i innym
oraz w pomieszczeniu usytuowanym na antresoli otwartej do większego pomieszczenia.
Odrębne wymogi ustawodawca przewidział dla pomieszczeń pracy czasowej, których
wysokość nie może być mniejsza niż 2,2 m w świetle (pomieszczenia wolne od czynników
szkodliwych dla zdrowia) oraz 2,5 m w świetle (pomieszczenia, w których występują
te czynniki).
W pomieszczeniu o stropie pochyłym wymagania wysokości pomieszczeń pracy stałej
i czasowej stosuje się do średniej wysokości pomieszczenia, przy czym w najniższym
miejscu wysokość pomieszczenia nie może być mniejsza w świetle niż 1,9 m (licząc od poziomu
podłogi do najniżej położonej części konstrukcyjnej sufitu).
Jakie wymagania powinny spełniać podłogi w pomieszczeniach pracy?
Podłogi w takich pomieszczeniach powinny być przede wszystkim stabilne, równe, nieśliskie,
niepylące i odporne na ścieranie oraz nacisk, a także łatwe do utrzymania w czystości.
W pomieszczeniach, w których mogą wystąpić mieszaniny wybuchowe palnych par, pyłów
lub gazów z powietrzem, podłogi powinny być wykonane z takich materiałów, które
nie spowodują wystąpienia iskrzenia mechanicznego lub wyładowań elektrostatycznych.
Pracownicy, którzy są zatrudnieni przy pracach powodujących zamoczenie podłogi, powinni
mieć zagwarantowane podesty, izolujące od zimna i wilgoci lub inne środki izolujące.
Analogiczne warunki należy również zapewnić osobom pracującym w pomieszczeniach,
w których podłoga wykonana jest z materiału dobrze przewodzącego ciepło [3].
Jakie wymagania powinny spełniać schody, prowadzące do pomieszczeń i stanowisk
pracy?
Pomieszczenia i stanowiska pracy znajdujące się na różnych poziomach powinny
mieć zapewniony swobodny dostęp, poprzez bezpieczne dojścia stałymi schodami lub
pochylniami. Nawierzchnie schodów, pomostów i pochylni nie powinny być śliskie,
a w miejscach, w których może występować zaleganie pyłów – powinny być ażurowe.
Szczegółowe wymagania dotyczące schodów, przejść i dojść wynikają z przepisów techniczno-
budowlanych [8].
Jakie oświetlenie należy zapewnić w pomieszczeniach pracy?
Każde pomieszczenie stałej pracy powinno być oświetlone światłem dziennym, chyba
że względy technologiczne lub specyfika pomieszczenia na to nie pozwalają. Na stosowanie
w takim pomieszczeniu oświetlenia wyłącznie elektrycznego pracodawca musi uzyskać
zgodę właściwego państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, wydaną
w porozumieniu z okręgowym inspektorem pracy.
25
Oświetlenie dzienne poszczególnych stanowisk pracy musi być [3]:
l dostosowane do rodzaju wykonywanych prac,
l odpowiednie do wymaganej dokładności,
l zgodne z wymaganiami określonymi w Polskiej Normie [9].
Niezależnie od oświetlenia dziennego, pracodawca musi zagwarantować oświetlenie elektryczne
o odpowiednich parametrach, zgodnych z Polskimi Normami. Okna i świetliki powinny
być czyste oraz przepuszczać dostateczną ilość światła.
Okna i świetliki należy wyposażyć w odpowiednie urządzenia, eliminujące nadmierne
operowanie promieni słonecznych padających na stanowiska pracy.
Pracodawca powinien też zadbać, by okna i świetliki przeznaczone do wietrzenia pomieszczeń
były wyposażone w urządzenia pozwalające na otwieranie ich w sposób łatwy
i bezpieczny z poziomu podłogi, z możliwością ustawienia części otwieranych w pożądanym
położeniu.
Jaką temperaturę należy zapewnić w pomieszczeniach pracy?
W pomieszczeniach pracy należy zapewnić temperaturę dostosowaną do rodzaju wykonywanej
pracy (metod pracy i wysiłku fizycznego niezbędnego do jej wykonania), która
– o ile nie występują przeciwwskazania technologiczne – nie może być niższa niż 14oC. Natomiast
w pomieszczeniach, gdzie pracownik wykonuje lekką pracę fizyczną i pracę biurową,
minimalna temperatura powinna wynosić nie mniej niż 18oC – § 30 [3].
Jaką wentylację należy zastosować w pomieszczeniach pracy?
W pomieszczeniach powinna być zapewniona wymiana powietrza, wynikająca z potrzeb
użytkowych i funkcji tych pomieszczeń, bilansu ciepła i wilgotności oraz zanieczyszczeń stałych
i gazowych. W tym celu pracodawca może zastosować wentylację naturalną, bądź mechaniczną
lub klimatyzację.
Powietrze doprowadzane do pomieszczeń pracy z zewnątrz, przy zastosowaniu klimatyzacji
lub wentylacji mechanicznej, powinno być oczyszczone z pyłów i substancji szkodliwych
dla zdrowia. Same urządzenia natomiast nie mogą powodować przeciągów, wyziębienia
lub przegrzewania pomieszczeń pracy (zasada ta nie obejmuje wentylacji awaryjnej).
Istotne jest, aby strumień powietrza pochodzący z urządzeń wentylacji nawiewnej nie był
skierowany bezpośrednio w stronę stanowiska pracy – § 35 [3].
Obowiązkowe jest zastosowanie systemu kontrolnego sygnalizującego stan
zagrożenia, jeżeli awaria wentylacji może zagrażać zdrowiu pracowników,
w związku z wydzielaniem się w procesie pracy substancji szkodliwych.
26
Zastosowanie systemu klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej nakłada na pracodawcę
pewne obowiązki z tym związane, tzn.:
l poddawanie ich odpowiedniej konserwacji w celu niedopuszczenia do awarii,
l stosowanie środków mających na celu ograniczenie natężenia i rozprzestrzeniania się
hałasu i drgań powodowanych pracą urządzeń klimatyzacyjnych i wentylacyjnych.
Przy stosowaniu w pomieszczeniach pracy wentylacji mechanicznej z recyrkulacją powietrza,
ilość powietrza świeżego nie powinna być mniejsza niż 10% ogólnej ilości wymienianego
powietrza.
Recyrkulacja powietrza nie powinna być stosowana w pomieszczeniach pracy, w których
występują:
l szkodliwe czynniki biologiczne,
l czynniki chemiczne stwarzające zagrożenia, określone w przepisach [14],
l materiały wydzielające nieprzyjemne lub uciążliwe zapachy.
Recyrkulacji powietrza nie należy również stosować w pomieszczeniach pracy, w których
możliwe jest nagłe zwiększenie stężenia niebezpiecznych substancji chemicznych, a także
w przestrzeniach zagrożonych wybuchem.
Szczegółowe wymagania, dotyczące parametrów powietrza w pomieszczeniach pracy,
określają przepisy branżowe np. rozporządzenie w sprawie bhp podczas stosowania rtęci
i jej związków (Dz.U.2007.69.455) , bhp w kesonach (Dz.U.1952.31.208), bhp przy produkcji
wyrobów włókienniczych (Dz.U.2007.179.1274) oraz Polskie Normy.
Jak należy zorganizować stanowiska pracy w pomieszczeniach pracy?
Stanowisko pracy to przestrzeń pracy, wraz z wyposażeniem w środki i przedmioty pracy,
w której pracownik lub zespół pracowników wykonuje pracę – § 2 pkt 8 [3].
Zgodnie z przepisami ogólnymi bhp – § 45-§ 49 [3]:
l Poszczególne stanowiska pracy powinny być urządzone stosownie do rodzaju wykonywanych
na nich czynności oraz psychofizycznych właściwości pracowników, przy czym
wolna powierzchnia stanowiska powinna zapewnić pracownikowi swobodę ruchu wystarczającą
do wykonywania pracy w sposób bezpieczny, z uwzględnieniem wymagań
ergonomii.
l Dojście do stanowisk pracy powinno być swobodne i bezpieczne. Należy pamiętać, aby
jego wysokość w świetle nie była mniejsza niż 2 m. W uzasadnionych przypadkach wysokość
dojścia można obniżyć do 1,8 m i odpowiednio zabezpieczyć oraz oznakować.
l Przejścia między maszynami a innymi urządzeniami lub ścianami przeznaczone tylko
do obsługi tych urządzeń powinny mieć szerokość co najmniej 0,75 m, a jeśli odbywa
się w nich ruch dwukierunkowy – minimum 1 m – § 47 ust. 3 [3].
l W przypadku usytuowania stanowisk pracy na zewnątrz pomieszczeń należy zwrócić
szczególną uwagę na ochronę pracowników przed zagrożeniami związanymi:
27
– z warunkami atmosferycznymi, w tym opadami, niską lub wysoką temperaturą, silnym
wiatrem i spadającymi przedmiotami,
– ze szkodliwym dla zdrowia hałasem, jak również szkodliwymi gazami, parami lub pyłami.
l Stanowiska pracy, na których wykonywane prace powodują występowanie czynników
szkodliwych dla zdrowia lub niebezpiecznych, powinny być tak usytuowane
i zorganizowane, aby pracownicy zatrudnieni na innych stanowiskach nie byli narażeni
na te czynniki.
l Jeżeli dana praca wymaga od zatrudnionych pozycji stojącej lub chodzenia, obowiązkiem
pracodawcy jest zapewnienie im możliwości odpoczynku w pozycji siedzącej,
w pobliżu miejsca pracy.
Na stanowiskach pracy nie wolno przechowywać surowców, gotowych
wyrobów, materiałów pomocniczych i odpadów w ilościach większych od
wynikających z potrzeb technologicznych, umożliwiających utrzymanie
ciągłości pracy na danej zmianie. Odpady produkcyjne powinny być sukcesywnie
usuwane, zgodnie z § 46 [3].
28
ROZDZIAŁ V.
POMIESZCZENIA HIGIENICZNO-SANITARNE
Pomieszczenie higieniczno-sanitarne to, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ogólnych
przepisów bhp [3]: szatnie, umywalnie, ustępy, pomieszczenia z natryskami, pomieszczenia
higieny osobistej kobiet, jadalnie (z wyjątkiem stołówek), pomieszczenia służące do schronienia
się przed zimnem oraz pomieszczenia do prania, odkażania, suszenia, odpylania odzieży
roboczej lub ochronnej oraz środków ochrony indywidualnej.
Gdzie w zakładzie pracy powinny być usytuowane pomieszczenia higieniczno-sanitarne?
Pomieszczenia higieniczno-sanitarne powinny znajdować się w budynku, w którym odbywa
się praca, albo w budynku połączonym z nim obudowanym przejściem, które w przypadku
przechodzenia z ogrzewanych pomieszczeń pracy powinno być również ogrzewane.
Nie dotyczy to ustępów zaopatrzonych w szczelne zbiorniki nieczystości oraz pomieszczeń
do ogrzewania się pracowników zatrudnionych na otwartej przestrzeni.
Jakie są wymagania bhp dotyczące rodzaju i wielkości pomieszczeń higieniczno-
sanitarnych?
Rodzaj i wielkość pomieszczeń higieniczno-sanitarnych w zakładzie pracy oraz wymagania
dla tych pomieszczeń określa rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bhp [3].
Umywalnie, pomieszczenia z natryskami i ustępy powinny być oddzielne dla kobiet
i mężczyzn, chyba że w zakładzie zatrudnionych jest do 10 osób na jednej zmianie. Wówczas
pomieszczenie może być wspólne, pod warunkiem zapewnienia możliwości osobnego
korzystania. Szatnie również powinny być osobne, chyba że zatrudniono mniej niż
5 osób na jednej zmianie. Wtedy może być wspólna szatnia, z tym że powinny być w niej
urządzone kabiny do przebierania się. Na każde 20 kobiet jednocześnie zatrudnionych
przy pracach biurowych lub w warunkach zbliżonych powinna przypadać co najmniej
jedna umywalka i jedna miska ustępowa, lecz nie mniej niż po jednej przy mniejszej liczbie
zatrudnionych. Umywalki powinny być instalowane w pomieszczeniach ustępów lub
w ich przedsionkach izolacyjnych.
Pracodawca zatrudniający do 20 pracowników powinien zapewnić im co najmniej
ustępy i umywalki, a także warunki do higienicznego przechowywania odzieży własnej
(domowej), roboczej i ochronnej oraz do higienicznego spożywania posiłków. Jeżeli
w zakładzie pracy takiego pracodawcy nie występują czynniki szkodliwe dla zdrowia i prace
brudzące lub nie występują szczególne wymagania sanitarne, miejsca do spożywania
posiłków, przechowywania odzieży oraz umywalki mogą znajdować się w jednym
pomieszczeniu.
29
Pracodawca jest obowiązany utrzymywać pomieszczenia higieniczno-sanitarne oraz
znajdujące się w nich urządzenia w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne korzystanie
z nich przez pracowników. Podłoga oraz ściany pomieszczeń higieniczno-sanitarnych
powinny być tak wykonane, aby możliwe było łatwe utrzymanie czystości w tych
pomieszczeniach. Ściany pomieszczeń do wysokości co najmniej 2 m powinny być pokryte
materiałami gładkimi, nienasiąkliwymi i odpornymi na działanie wilgoci.
W pomieszczeniach umywalni i natrysków na podłogach wykonanych z materiałów
o dużym przewodnictwie ciepła należy ułożyć w miejscach mycia się podkładki izolujące
(podesty).
Pracodawca zatrudniający pracowników niepełnosprawnych powinien zapewnić dostosowanie
urządzeń higieniczno-sanitarnych oraz dojść do nich – do potrzeb i możliwości
tych pracowników, wynikających ze zmniejszonej sprawności, zgodnie z przepisami
techniczno-budowlanymi.
Zgodnie z tymi przepisami:
l pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom pomieszczenia i urządzenia
higieniczno-sanitarne, których rodzaj, ilość i wielkość powinny być dostosowane do
liczby zatrudnionych pracowników, stosowanych technologii i rodzajów pracy oraz
warunków, w jakich ta praca jest wykonywana,
l pracodawca jest obowiązany utrzymywać pomieszczenia higieniczno-sanitarne oraz
znajdujące się w nich urządzenia w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne
korzystanie z nich przez pracowników,
l pomieszczenia higieniczno-sanitarne należy tak lokalizować, by pracownicy korzystający
z nich nie musieli przechodzić przez pomieszczenia, w których stosowane są
substancje trujące lub materiały zakaźne albo wykonywane są prace szczególnie brudzące,
chyba że są to pracownicy pracujący w kontakcie z tymi czynnikami,
l pomieszczenia higieniczno-sanitarne powinny być ogrzewane, oświetlane i wentylowane
zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi [8] i Polskimi Normami,
l wysokość pomieszczeń higieniczno-sanitarnych nie powinna być w świetle mniejsza
niż 2,5 m (z wyjątkiem łaźni ogólnie dostępnej, której wysokość powinna wynosić co
najmniej 3,0 m). Dopuszcza się zmniejszenie wysokości pomieszczeń do 2,2 m w świetle
– w przypadku usytuowania ich w suterenie, piwnicy lub na poddaszu (z wyjątkiem
ogólnie dostępnych ustępów i łaźni).
Jak należy pracownikom urządzić szatnię?
Szatnie powinny być urządzone w oddzielnych lub wydzielonych pomieszczeniach. Wskazane
jest także, aby były suche i w miarę możliwości oświetlone światłem dziennym. Pomieszczenia
te mogą być urządzone w suterenach lub piwnicach, pod warunkiem:
30
l zastosowania o